ЁЯеФ рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी (Potato Farming)
рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдХा рдкрд░िрдЪрдп
Introduction to Potato Farming
рдЖрд▓ू рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЦाрдж्рдп рдлрд╕рд▓ рд╣ै, рдЬिрд╕े рд╡िрд╢्рд╡рднрд░ рдоें рдмрдб़े рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдЙрдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдоुрдЦ्рдпрддः рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓, рдмिрд╣ाрд░, рдкंрдЬाрдм, рдФрд░ рдЧुрдЬрд░ाрдд рдоें рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рд╣ोрддी рд╣ै। рднाрд░рдд рдЖрд▓ू рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдЪौрдеे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╣ै, рдФрд░ рдпрд╣ां рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рд▓рдЧрднрдЧ 50 рдоिрд▓िрдпрди рдЯрди рдЖрд▓ू рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рдоें рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд╣рд▓ुрдУं рдЬैрд╕े рдоिрдЯ्рдЯी, рдЬрд▓рд╡ाрдпु, рдмीрдЬ рдЪрдпрди, рдмुрдмाрдИ рдХी рддрдХрдиीрдХ, рд╕िंрдЪाрдИ, рдкोрд╖рдг рдк्рд░рдмंрдзрди, рдХीрдЯ рдФрд░ рд░ोрдЧ рдк्рд░рдмंрдзрди, рдЦुрджाрдИ, рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХрддा рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ेंрдЧे।
рдоिрдЯ्рдЯी рдФрд░ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПँ
Soil and Climate Requirements
рдоिрдЯ्рдЯी (Soil):
- рджोрдордЯ рдоिрдЯ्рдЯी рд╕рдмрд╕े рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै।
- рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рдЬрд▓ рдиिрдХाрд╕ рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
- рдкीрдПрдЪ рд╕्рддрд░ 5.2 рд╕े 6.4 рдХे рдмीрдЪ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
рдЬрд▓рд╡ाрдпु (Climate):
- рдаंрдбा рдФрд░ рд╢ुрд╖्рдХ рдоौрд╕рдо рдЖрджрд░्рд╢ рд╣ै।
- рджिрди рдХा рддाрдкрдоाрди 20-25°C рдФрд░ рд░ाрдд рдХा рддाрдкрдоाрди 14-18°C рдХे рдмीрдЪ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
- рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рд░рдмी рд╕ीрдЬрди, рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдгी рднाрд░рдд рдоें рдЦрд░ीрдл рдФрд░ рд░рдмी рд╕ीрдЬрди рдоें рдЦेрддी рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै।
рдмीрдЬ рдЪрдпрди рдФрд░ рддैрдпाрд░ी
Seed Selection and Preparation
рдЙрдЪ्рдЪ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рд╡ाрд▓े рдмीрдЬ (High-Quality Seeds):
- рдХुрдлрд░ी рдЪंрдж्рд░рдоुрдЦी: рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд, рд╕рдлेрдж рдФрд░ рдЪिрдХрдиे рдХंрдж।
- рдХुрдлрд░ी рдЬ्рдпोрддि: рдкрд╣ाрдб़ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП, рд░ोрдЧों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рд╣рдирд╢ीрд▓।
- рдХुрдлрд░ी рдкुрдЦрд░ाрдЬ: рдЬрд▓्рджी рдкрдХрдиे рд╡ाрд▓ी, рдмрдб़े рдХंрдж।
рдмीрдЬ рдХी рддैрдпाрд░ी (Seed Preparation):
- рдмीрдЬ рдХंрджों рдХो рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдЯुрдХрдб़ों рдоें рдХाрдЯें рддाрдХि рд╣рд░ рдЯुрдХрдб़े рдоें рдХрдо рд╕े рдХрдо рдПрдХ рдЖंрдЦ рд╣ो।
- рдмीрдЬ рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рдХंрджों рдХो рдлрдлूंрджрдиाрд╢рдХ рджрд╡ा рд╕े рдЙрдкрдЪाрд░िрдд рдХрд░ें।
- рдк्рд░рддि рдПрдХрдб़ рдмीрдЬ рдХी рдоाрдд्рд░ा 8-10 рдХ्рд╡िंрдЯрд▓ рд░рдЦें।
рдмीрдЬ рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдФрд░ рдЦрд░ीрдж (Seed Availability and Purchase):
- рд╕рд░рдХाрд░ी рдмीрдЬ рдХेंрдж्рд░, рдХृрд╖ि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХेंрдж्рд░ (KVK), рдиिрдЬी рдмीрдЬ рд╡िрдХ्рд░ेрддा, рдФрд░ рдСрдирд▓ाрдЗрди рдк्рд▓ेрдЯрдлाрд░्рдо рдЬैрд╕े IFFCO Bazar рд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз।
- рдмीрдЬ рдХी рдХीрдордд ₹20-₹40 рдк्рд░рддि рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рдХे рдмीрдЪ।
рдмुрдмाрдИ рддрдХрдиीрдХ
Planting Techniques
рд╕рдордп (Timing):
- рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рд╕े рдирд╡ंрдмрд░ рдХे рдмीрдЪ।
рдЧрд╣рд░ाрдИ (Depth):
- рдХंрджों рдХो 10-15 рд╕ेрдоी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдкрд░ рд▓рдЧाрдПं।
рджूрд░ी (Spacing):
- рдкौрдзों рдХे рдмीрдЪ 20-25 рд╕ेрдоी।
- рдХрддाрд░ों рдХे рдмीрдЪ 60-75 рд╕ेрдоी।
рдмुрдмाрдИ рд╡िрдзि (Planting Method):
- рдХрддाрд░ों рдоें рдмुрдмाрдИ рдХрд░ें।
- рдЯ्рд░ैрдХ्рдЯрд░ рдпा рд╣рд▓ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।
- рдорд╢ीрди рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ: рдмुрдмाрдИ рдХे рд▓िрдП рдЖрдзुрдиिрдХ рдорд╢ीрдиों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рднी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╕рдордп рдФрд░ рд╢्рд░рдо рдХी рдмрдЪрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЖрд▓ू рдмुрдмाрдИ рдорд╢ीрди, рдЬैрд╕े рдХि "Potato Planter," рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдХंрджों рдХो рд╕рдЯीрдХ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдФрд░ рджूрд░ी рдкрд░ рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд╕िंрдЪाрдИ рдХे рддрд░ीрдХेIrrigation Methods
рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╕िंрдЪाрдИ (Initial Irrigation):
- рдмुрдмाрдИ рдХे рддुрд░ंрдд рдмाрдж рд╣рд▓्рдХी рд╕िंрдЪाрдИ рдХрд░ें।
рдиिрдпрдоिрдд рд╕िंрдЪाрдИ (Regular Irrigation):
- рдлрд╕рд▓ рдХी рд╡ृрдж्рдзि рдХे рджौрд░ाрди рдиिрдпрдоिрдд рдЕंрддрд░ाрд▓ рдкрд░ рд╕िंрдЪाрдИ рдХрд░ें।
- рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рдирдоी рдмрдиी рд░рд╣े।
рд╕िंрдЪाрдИ рд╡िрдзि (Irrigation Methods):
- рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ рдпा рдлрд╡्рд╡ाрд░ा рд╕िंрдЪाрдИ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ें।
- рдкाрдиी рдХी рдмрдЪрдд рдФрд░ рдкौрдзों рдХो рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирдоी рдоिрд▓рддी рд╣ै।
рдкोрд╖рдг рдк्рд░рдмंрдзрди
Nutrient Management
рдЙрд░्рд╡рд░рдХ (Fertilizers):
- рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди, рдлॉрд╕्рдлोрд░рд╕, рдФрд░ рдкोрдЯाрд╢ рдХा рд╕рд╣ी рдоाрдд्рд░ा рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ें।
- 10 рджिрди рдмाрдж: 30-40 рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдк्рд░рддि рдПрдХрдб़।
- 30 рджिрди рдмाрдж: 20-25 рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рдлॉрд╕्рдлोрд░рд╕ рдк्рд░рддि рдПрдХрдб़।
- 50 рджिрди рдмाрдж: 20-25 рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рдкोрдЯाрд╢ рдк्рд░рддि рдПрдХрдб़।
рдЬैрд╡िрдХ рдЦाрдж (Organic Fertilizers):
- рдЧोрдмрд░ рдХी рдЦाрдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ें।
рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди (Additional Nitrogen):
- рдлрд╕рд▓ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рджौрд░ाрди рдЫिрдб़рдХाрд╡ рдХрд░ें।
рд╕्рдк्рд░े (Spraying):
- рд╡िрдХाрд╕ рдХे рджौрд░ाрди рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рд╕्рдк्рд░े рдХрд░ें рддाрдХि рдкौрдзों рдХी рд╡ृрдж्рдзि рддेрдЬ рд╣ो।
- рдмोрд░ॉрди рдХा рд╕्рдк्рд░े рдХрд░ें рдЬिрд╕рд╕े рдХंрджों рдХा рдЖрдХाрд░ рдмेрд╣рддрд░ рд╣ो।
рдХीрдЯ рдФрд░ рд░ोрдЧ рдк्рд░рдмंрдзрди
Pest and Disease Management
рдкрдд्рддा рдЭुрд▓рд╕ा (Late Blight):
- рдХाрд░рдг: рдл़ाрдЗрдЯोрдл्рдеोрд░ा рдЗंрдл़ेрд╕्рдЯेंрд╕ рдлंрдЧрд╕।
- рд░ोрдХрдеाрдо: рдоेрдЯाрд▓ेрдХ्рд╕िрд▓ + рдоैрдирдХोрдЬेрдм (рдм्рд░ांрдб: Ridomil Gold) рдХा рдЫिрдб़рдХाрд╡, 2 рдЧ्рд░ाрдо рдк्рд░рддि рд▓ीрдЯрд░ рдкाрдиी।
рдкрдд्рддा рдоोрдб़рдХ (Potato Leaf Roll):
- рдХाрд░рдг: рд╡ाрдпрд░рд╕।
- рд░ोрдХрдеाрдо: рд░ोрдЧрдЧ्рд░рд╕्рдд рдкौрдзों рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░ें, рд░ोрдЧрдоुрдХ्рдд рдмीрдЬ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ें।
- рдЙрдкाрдп: рдеाрдпोрдоेрдеोрдХ्рд╕рдо (рдм्рд░ांрдб: Actara) рдХा рдЫिрдб़рдХाрд╡, 0.5 рдЧ्рд░ाрдо рдк्рд░рддि рд▓ीрдЯрд░ рдкाрдиी।
рдЖрд▓ू рдХे рдХंрдж рдХा рдЭुрд▓рд╕ा (Early Blight):
- рдХाрд░рдг: рдЖрд▓्рдЯрд░рдиेрд░िрдпा рд╕ोрд▓ाрдиी рдлंрдЧрд╕।
- рд░ोрдХрдеाрдо: рдХ्рд▓ोрд░ोрдеाрд▓ोрдиिрд▓ (рдм्рд░ांрдб: Kavach) рдпा рдоेрди्рдХोрдЬेрдм (рдм्рд░ांрдб: Dithane M-45) рдХा рдЫिрдб़рдХाрд╡, 2 рдЧ्рд░ाрдо рдк्рд░рддि рд▓ीрдЯрд░ рдкाрдиी।
рдлрд╕рд▓ рдХी рдЦुрджाрдИ рдФрд░ рдлрд╕рд▓ рдХे рдмाрдж рдХी рджेрдЦрднाрд▓
Harvesting and Post-Harvest Care
рд╕ुрдЦाрдиा (Drying): рдЦुрджाрдИ рд╕े рдПрдХ рд╣рдл्рддे рдкрд╣рд▓े рдкौрдзे рдХी рдКрдкрд░ी рднाрдЧ рдХो рдХाрдЯ рджें рдпा рдкрд░्рдгрд╣рд░рдг рдХा рд╕्рдк्рд░े рдХрд░ें। рдЗрд╕рд╕े рдкौрдзा рд╕ूрдЦ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЦुрджाрдИ рдоें рдЖрд╕ाрдиी рд╣ोрддी рд╣ै।
рдЦुрджाрдИ рдХा рд╕рдордп (Harvesting Time):
90-120 рджिрдиों рдХे рдмाрдж, рдЬрдм рдкрдд्рддे рд╕ूрдЦрдиे рд▓рдЧें।
рдЦुрджाрдИ (Harvesting):
- рдЦुрджाрдИ рдХे рд▓िрдП рдЯ्рд░ैрдХ्рдЯрд░ рдпा рд╣ाрде рдХे рдФрдЬाрд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ें।
рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг (Storage):
- рдХंрджों рдХो рдаंрдбी рдФрд░ рд╕ूрдЦी рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ рд░рдЦें।
рдЖрд░्рдеिрдХрддा рдФрд░ рд╡िрдкрдгрди
Economics and Marketing
рдЖрд░्рдеिрдХрддा (Economics):
- рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рд▓ाрдн рдмрд╣ुрдд рд╣рдж рддрдХ рдмाрдЬाрд░ рдХी рдоांрдЧ, рдЙрдд्рдкाрджрди рд▓ाрдЧрдд, рдФрд░ рдлрд╕рд▓ рдХी рдЙрдкрдЬ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै।
- рд▓ाрдЧрдд рдЕрдиुрдоाрди: рдк्рд░рддि рдПрдХрдб़ рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдоें ₹40,000 рд╕े ₹50,000 рддрдХ рдХी рд▓ाрдЧрдд рдЖ рд╕рдХрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдмीрдЬ, рдЙрд░्рд╡рд░рдХ, рд╕िंрдЪाрдИ, рдФрд░ рдХीрдЯрдиाрд╢рдХ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।
рд╡िрдкрдгрди (Marketing):
- рдлрд╕рд▓ рдХрдЯाрдИ рдХे рдмाрдж, рд╕्рдеाрдиीрдп рдмाрдЬाрд░, рдоंрдбी, рдпा рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрдХ рд╕ंрдШों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрд▓ू рдХी рдмिрдХ्рд░ी рдХрд░ें।
- рдмेрд╣рддрд░ рдоूрд▓्рдп рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП, рдЖрд▓ू рдХो рдаंрдбी рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд рдХрд░ рдлрд╕рд▓ рдХा рд╡िрдкрдгрди рдХрд░ें рдЬрдм рдмाрдЬाрд░ рдоें рдоांрдЧ рдЕрдзिрдХ рд╣ो।
- рдСрдирд▓ाрдЗрди рдк्рд▓ेрдЯрдлाрд░्рдо рдЬैрд╕े eNAM рдХा рднी рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЬो рдХिрд╕ाрдиों рдХो рд╕ीрдзे рдмाрдЬाрд░ рд╕े рдЬोрдб़рддा рд╣ै।
FAQs
Q. рдХ्рдпा рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै ?
рдЬी рдмिрд▓्рдХुрд▓। рд╕िрд░्рдл рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдЖрдкрдХो рдмीрдЬ рдЪुрдирдиा рдкрдб़ेрдЧा।
Q. рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рдХैрд╕ी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдЪाрд╣िрдП?
рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рд╢ीрддोрд╖्рдг рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдЪрд╣िрдП। рджिрди рдХा рддाрдкрдоाрди рдХрд░ीрдм 25°c рд░ाрдд рдХा рддाрдкрдоाрди рдХрд░ीрдм 18°c рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
Q. рдХिрд╕ाрди рдХो рдЖрд▓ू рдХा рдмीрдЬ рдХैрд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдЧा?
рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдЬैрд╕े рд╕ीрдкीрдЖрд░рдЖрдИ рдФрд░ рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рдХंрдкрдиिрдпां рдЬैрд╕े рдкेрдк्рд╕ी, рдоेрд░िрдиो рдЖрджि рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рд╕े рдХिрд╕ाрди рдЖрд▓ू рдХा рдмीрдЬ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдХुрдЫ рдмрдб़े рдХिрд╕ाрди рднी рдЖрд▓ू рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬो рдмीрдЬ рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।
Q. рдЖрд▓ू рдХिрддрдиे рджिрди рдХी рдлрд╕рд▓ рд╣ै?
рдЖрд▓ू рдХрд░ीрдм 100 рд╕े 120 рджिрди рдХी рдлрд╕рд▓ рд╣ै। 100 рджिрди рдкрд░ рдЖрд▓ рдХाрдЯें рдФрд░ 4,5 рджिрди рдмाрдж рдЦुрджाрдИ рдХрд░ें।
Q. рдХ्рдпा рдЖрд▓ू рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рдмेрд╣рддрд░ рд╣ोрддा рд╣ै?
рдЕрдЧрд░ рд╕рд╣ी рд╕िंрдЪाрдИ, рдмेрд╣рддрд░ рдк्рд░рдмंрдзрди рдФрд░ рдаीрдХ рдаाрдХ рдмाрдЬाрд░ рд╣ो рддो рдЖрд▓ू рдХी рдлрд╕рд▓ рдЕрдЪ्рдЫा рдоुрдиाрдлा рджेрддी рд╣ै।
рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдкрд░ рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рдХो рдкрдв़рдиे рдХे рдмाрдж, рдХृрдкрдпा рдЕрдкрдиी рд░ाрдп рдФрд░ рд╕ुрдЭाрд╡ рдЬрд░ूрд░ рдоेрд▓ (jankarikhetibadi@gmail.com) рдХрд░ें। рдЖрдкрдХे рдлीрдбрдмैрдХ рд╕े рд╣рдоें рдЗрд╕े рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓ेрдЧी।