рдЦेрддी-рдмाрдб़ी рдЬाрдирдХाрд░ी

рдЦेрддी-рдмाрдб़ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд░्рдкिрдд рдПрдХ рдХृрд╖ि рдЬ्рдЮाрди рдоंрдЪ рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдлрд╕рд▓ рдЙрдд्рдкाрджрди, рдХीрдЯ рдПрд╡ं рд░ोрдЧ рдк्рд░рдмंрдзрди, рд╕िंрдЪाрдИ рддрдХрдиीрдХ, рдмीрдЬ рдЪрдпрди рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдЦेрддी рдХे рддрд░ीрдХों рдХी рднрд░ोрд╕ेрдоंрдж рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕рд░рд▓ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдоें рджी рдЬाрддी рд╣ै।

рд╡िрд╢ेрд╖ рдХृрд╖ि рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢िрдХा

ЁЯТз рдХрдо рдкाрдиी рдоें рдЙрдЧрдиे рд╡ाрд▓ी рдлрд╕рд▓ें: рд╕ूрдЦे рдоें рднी рдоुрдиाрдлा (2025 рдХिрд╕ाрди рдЧाрдЗрдб)

рдЪрд┐рддреНрд░
  ЁЯМ▒ рдХрдо рдкाрдиी рдоें рдЙрдЧрдиे рд╡ाрд▓ी рдлрд╕рд▓ें: рд╕ूрдЦे рдоें рднी рдоुрдиाрдлा (2025 рдХिрд╕ाрди рдЧाрдЗрдб) ЁЯМ╛ рдкрд░िрдЪрдп (Introduction) рдЖрдЬ рджेрд╢ рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдкाрдиी рдХी рдХрдоी рдЦेрддी рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдЪुрдиौрддी рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै। рднूрдЬрд▓ рд╕्рддрд░ рдЧिрд░ рд░рд╣ा рд╣ै, рдбीрдЬ़рд▓ рд╡ рдмिрдЬрд▓ी рдорд╣ंрдЧी рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдоाрдирд╕ूрди рдХी рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рд╡рд╣ी рдХिрд╕ाрди рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣ेрдЧा рдЬो рдХрдо рдкाрдиी рдоें рдЕрдзिрдХ рдФрд░ рд╕्рдеिрд░ рдоुрдиाрдлा рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдлрд╕рд▓ें рдЪुрдиे। рдпрд╣ рдЧाрдЗрдб рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдЬрдоीрдиी рдЕрдиुрднрд╡, рдХृрд╖ि рд╡िрднाрдЧ рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ों рдФрд░ 2025 рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рддैрдпाрд░ рдХी рдЧрдИ рд╣ै, рддाрдХि рд╕ूрдЦे рдпा рдХрдо рд╕िंрдЪाрдИ рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рднी рдЦेрддी рд▓ाрднрджाрдпрдХ рдмрди рд╕рдХे।

ЁЯеФ "рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी: рдмुрдмाрдИ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдлрд╕рд▓ рдХрдЯाрдИ рддрдХ рдХी рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЧाрдЗрдб"

ЁЯеФ рднाрд░рдд рдоें рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी: рдмुрд╡ाрдИ, рдЦाрдж, рд╕िंрдЪाрдИ рдФрд░ рдЦुрджाрдИ рдХी рдкूрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी  


рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी


рдкрд░िрдЪрдп

рднाрд░рдд рдоें рдЖрд▓ू рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдирдХрджी рдлрд╕рд▓ рд╣ै, рдЬो рдХрдо рд╕рдордп рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рдЖрдп рджेрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрддी рд╣ै। рд╕рд╣ी рдХिрд╕्рдо, рд╕ंрддुрд▓िрдд рдкोрд╖рдг, рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рд╕िंрдЪाрдИ рдФрд░ рд╕рдордп рдкрд░ рд░ोрдЧ рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕े рдк्рд░рддि рдПрдХрдб़ рдЙрдЪ्рдЪ рдЙрдд्рдкाрджрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдЗрд╕ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЧाрдЗрдб рдоें рд╣рдо рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдХे рд╕рднी рдЪрд░рдг — рдоिрдЯ्рдЯी рдЪрдпрди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЦुрджाрдИ рдФрд░ рднंрдбाрд░рдг рддрдХ — рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕рдордЭेंрдЧे।

ЁЯУЕ рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдХा рдЪрд░рдгрд╡ाрд░ рдЯाрдЗрдорд▓ाрдЗрди

рдмुрд╡ाрдИ: рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░–рдирд╡ंрдмрд░

  • 20–25 рджिрди: рдоिрдЯ्рдЯी рдЪрдв़ाрдиा
  • 30–45 рджिрди: рдХंрдж рд╡िрдХाрд╕
  • 60 рджिрди: рд░ोрдЧ рдиिрдЧрд░ाрдиी
  • 90–110 рджिрди: рдЦुрджाрдИ

рдоिрдЯ्рдЯी рдФрд░ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПँ

рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рдоिрдЯ्рдЯी рдФрд░ рдЬрд▓рд╡ाрдпु

рднाрд░рдд рдоें рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫी рдоिрдЯ्рдЯी рдХौрди-рд╕ी рд╣ोрддी рд╣ै?

  • рджोрдордЯ рдоिрдЯ्рдЯी рд╕рдмрд╕े рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै।
  • рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рдЬрд▓ рдиिрдХाрд╕ рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
  • рдкीрдПрдЪ рд╕्рддрд░ 5.2 рд╕े 6.4 рдХे рдмीрдЪ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рднाрд░рдд рдоें рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХौрди-рд╕ी рд╣ोрддी рд╣ै?

  • рдаंрдбा рдФрд░ рд╢ुрд╖्рдХ рдоौрд╕рдо рдЖрджрд░्рд╢ рд╣ै।
  • рджिрди рдХा рддाрдкрдоाрди 20-25°C рдФрд░ рд░ाрдд рдХा рддाрдкрдоाрди 14-18°C рдХे рдмीрдЪ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
  • рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рд░рдмी рд╕ीрдЬрди, рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдгी рднाрд░рдд рдоें рдЦрд░ीрдл рдФрд░ рд░рдмी рд╕ीрдЬрди рдоें рдЦेрддी рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै।

рдмीрдЬ рдЪрдпрди рдФрд░ рддैрдпाрд░ी

рдЖрд▓ू рдХा рдмीрдЬ рдЪुрдиाрд╡

рдЙрдЪ्рдЪ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рд╡ाрд▓े рдмीрдЬ (High-Quality Seeds):

  • рдХुрдлрд░ी рдЪंрдж्рд░рдоुрдЦी: рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд, рд╕рдлेрдж рдФрд░ рдЪिрдХрдиे рдХंрдж।
  • рдХुрдлрд░ी рдЬ्рдпोрддि: рдкрд╣ाрдб़ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП, рд░ोрдЧों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рд╣рдирд╢ीрд▓।
  • рдХुрдлрд░ी рдкुрдЦрд░ाрдЬ: рдЬрд▓्рджी рдкрдХрдиे рд╡ाрд▓ी, рдмрдб़े рдХंрдж।

рдмीрдЬ рдХी рддैрдпाрд░ी :

  • рдмीрдЬ рдХंрджों рдХो рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдЯुрдХрдб़ों рдоें рдХाрдЯें рддाрдХि рд╣рд░ рдЯुрдХрдб़े рдоें рдХрдо рд╕े рдХрдо рджो рд╕े рддीрди рдЖंрдЦ рд╣ो।
  • рдмीрдЬ рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рдХंрджों рдХो рдлрдлूंрджрдиाрд╢рдХ рджрд╡ा рд╕े рдЙрдкрдЪाрд░िрдд рдХрд░ें।
  • рдк्рд░рддि рдПрдХрдб़ рдмीрдЬ рдХी рдоाрдд्рд░ा 8-10 рдХ्рд╡िंрдЯрд▓ рд░рдЦें।

рдмीрдЬ рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдФрд░ рдЦрд░ीрдж :

  • рд╕рд░рдХाрд░ी рдмीрдЬ рдХेंрдж्рд░, рдХृрд╖ि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХेंрдж्рд░ (KVK), рдиिрдЬी рдмीрдЬ рд╡िрдХ्рд░ेрддा, рдФрд░ рдСрдирд▓ाрдЗрди рдк्рд▓ेрдЯрдлाрд░्рдо рдЬैрд╕े IFFCO Bazar рд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз।
  • рдмीрдЬ рдХी рдХीрдордд ₹20-₹40 рдк्рд░рддि рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рдХे рдмीрдЪ।
  • рдмीрдЬ рдХी рдХीрдордд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдФрд░ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмрджрд▓рддी рд░рд╣рддी рд╣ै।

рдмुрдмाрдИ рддрдХрдиीрдХ

рдЖрд▓ू рдХी рдмुрд╡ाрдИ рддрдХрдиीрдХ


рд╕рдордп (Timing):

  • рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рд╕े рдирд╡ंрдмрд░ рдХे рдмीрдЪ।

рдЧрд╣рд░ाрдИ (Depth):

  • рдХंрджों рдХो 10-15 рд╕ेрдоी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдкрд░ рд▓рдЧाрдПं।

рджूрд░ी (Spacing):

  • рдкौрдзों рдХे рдмीрдЪ 20-25 рд╕ेрдоी
  • рдХрддाрд░ों рдХे рдмीрдЪ 60-75 рд╕ेрдоी

рдмुрдмाрдИ рд╡िрдзि (Planting Method):

  • рдХрддाрд░ों рдоें рдмुрдмाрдИ рдХрд░ें।
  • рдЯ्рд░ैрдХ्рдЯрд░ рдпा рд╣рд▓ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।
  • рдорд╢ीрди рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ: рдмुрдмाрдИ рдХे рд▓िрдП рдЖрдзुрдиिрдХ рдорд╢ीрдиों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рднी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╕рдордп рдФрд░ рд╢्рд░рдо рдХी рдмрдЪрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЖрд▓ू рдмुрдмाрдИ рдорд╢ीрди, рдЬैрд╕े рдХि "Potato Planter," рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдХंрджों рдХो рд╕рдЯीрдХ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдФрд░ рджूрд░ी рдкрд░ рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдЖрд▓ू рдоें рд╕िंрдЪाрдИ

рд╕िंрдЪाрдИ рдХे рддрд░ीрдХे 

рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдоें рд╕िंрдЪाрдИ рдХे рддрд░ीрдХे


рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╕िंрдЪाрдИ (Initial Irrigation):

  • рдмुрдмाрдИ рдХे рддुрд░ंрдд рдмाрдж рд╣рд▓्рдХी рд╕िंрдЪाрдИ рдХрд░ें।

рдиिрдпрдоिрдд рд╕िंрдЪाрдИ (Regular Irrigation):

  • рдлрд╕рд▓ рдХी рд╡ृрдж्рдзि рдХे рджौрд░ाрди рдиिрдпрдоिрдд рдЕंрддрд░ाрд▓ рдкрд░ рд╕िंрдЪाрдИ рдХрд░ें।
  • рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рдирдоी рдмрдиी рд░рд╣े।

рд╕िंрдЪाрдИ рд╡िрдзि (Irrigation Methods):

  • рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ рдпा рдлрд╡्рд╡ाрд░ा рд╕िंрдЪाрдИ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ें।
  • рдкाрдиी рдХी рдмрдЪрдд рдФрд░ рдкौрдзों рдХो рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирдоी рдоिрд▓рддी рд╣ै।
ЁЯСЙ рдХृрд╖ि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХेंрдж्рд░ рдЧाрдЗрдб।

рдкोрд╖рдг рдк्рд░рдмंрдзрди 

рдмेрд╕рд▓ рдбोрдЬ (рдмुрд╡ाрдИ рдХे рд╕рдордп)

  • рдлॉрд╕्рдлोрд░рд╕ + рдкोрдЯाрд╢
  • рдЧोрдмрд░ рдЦाрдж

рдЯॉрдк рдб्рд░ेрд╕िंрдЧ (20–25 рджिрди)

  • рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рд╡िрднाрдЬिрдд рдоाрдд्рд░ा рдоें

рдХंрдж рд╡िрдХाрд╕ рдЪрд░рдг (30–40 рджिрди)

  • рдкोрдЯाрд╢
  • рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рддрдд्рд╡ (рдЬिंрдХ/рдмोрд░ॉрди)

рдЬैрд╡िрдХ рдЦाрдж (Organic Fertilizers):

  • рдЧोрдмрд░ рдХी рдЦाрдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ें।

рд╕्рдк्рд░े (Spraying):

  • рд╡िрдХाрд╕ рдХे рджौрд░ाрди рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рд╕्рдк्рд░े рдХрд░ें рддाрдХि рдкौрдзों рдХी рд╡ृрдж्рдзि рддेрдЬ рд╣ो।
  • рдмोрд░ॉрди рдХा рд╕्рдк्рд░े рдХрд░ें рдЬिрд╕рд╕े рдХंрджों рдХा рдЖрдХाрд░ рдмेрд╣рддрд░ рд╣ो।

рдХीрдЯ рдФрд░ рд░ोрдЧ рдк्рд░рдмंрдзрди 

рдЬैрд╡िрдХ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдкाрдп

  • рдиीрдо рддेрд▓
  • рдЯ्рд░ाрдЗрдХोрдбрд░्рдоा

рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрдиे рдкрд░ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдиिрдпंрдд्рд░рдг

  • рдоैрдирдХोрдЬेрдм
  • рдоेрдЯाрд▓ेрдХ्рд╕िрд▓

рдЖрд▓ू рдоें рд░ोрдЧ рдФрд░ рдХीрдЯ рдиिрдпंрдд्рд░рдг


рдкрдд्рддा рдЭुрд▓рд╕ा (Late Blight):

  • рдХाрд░рдг: рдл़ाрдЗрдЯोрдл्рдеोрд░ा рдЗंрдл़ेрд╕्рдЯेंрд╕ рдлंрдЧрд╕।
  • рд░ोрдХрдеाрдо: рдоेрдЯाрд▓ेрдХ्рд╕िрд▓ + рдоैрдирдХोрдЬेрдм (рдм्рд░ांрдб: Ridomil Gold) рдХा рдЫिрдб़рдХाрд╡, 2 рдЧ्рд░ाрдо рдк्рд░рддि рд▓ीрдЯрд░ рдкाрдиी
рдЖрд▓ू рдоें рдкрдд्рддा рд▓рдкेрдЯрдХ leaf roller


рдкрдд्рддा рдоोрдб़рдХ (Potato Leaf Roll):

  • рдХाрд░рдг: рд╡ाрдпрд░рд╕
  • рд░ोрдХрдеाрдо: рд░ोрдЧрдЧ्рд░рд╕्рдд рдкौрдзों рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░ें, рд░ोрдЧрдоुрдХ्рдд рдмीрдЬ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ें।
  • рдЙрдкाрдп: рдеाрдпोрдоेрдеोрдХ्рд╕рдо ka рдЫिрдб़рдХाрд╡, 0.5 рдЧ्рд░ाрдо рдк्рд░рддि рд▓ीрдЯрд░ рдкाрдиी

рдЖрд▓ू рдХे рдХंрдж рдХा рдЭुрд▓рд╕ा (Early Blight):

  • рдХाрд░рдг: рдЖрд▓्рдЯрд░рдиेрд░िрдпा рд╕ोрд▓ाрдиी рдлंрдЧрд╕।
  • рд░ोрдХрдеाрдо: рдХ्рд▓ोрд░ोрдеाрд▓ोрдиिрд▓ рдпा рдоेрди्рдХोрдЬेрдм (рдм्рд░ांрдб: Dithane M-45) рдХा рдЫिрдб़рдХाрд╡, 2 рдЧ्рд░ाрдо рдк्рд░рддि рд▓ीрдЯрд░ рдкाрдиी

рдлрд╕рд▓ рдХी рдЦुрджाрдИ рдФрд░ рдлрд╕рд▓ рдХे рдмाрдж рдХी рджेрдЦрднाрд▓

рдЖрд▓ू рдХी рдЦुрджाрдИ Potato Harvesting


рд╕ुрдЦाрдиा (Drying):

рдЦुрджाрдИ рд╕े рдПрдХ рд╣рдл्рддे рдкрд╣рд▓े рдкौрдзे рдХी рдКрдкрд░ी рднाрдЧ рдХो рдХाрдЯ рджें рдпा рдкрд░्рдгрд╣рд░рдг рдХा рд╕्рдк्рд░े рдХрд░ें। рдЗрд╕рд╕े рдкौрдзा рд╕ूрдЦ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЦुрджाрдИ рдоें рдЖрд╕ाрдиी рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЦुрджाрдИ рдХा рд╕рдордп (Harvesting Time):

  • 90-120 рджिрдиों рдХे рдмाрдж, рдЬрдм рдкрдд्рддे рд╕ूрдЦрдиे рд▓рдЧें।

рдЦुрджाрдИ (Harvesting):

  • рдЦुрджाрдИ рдХे рд▓िрдП рдЯ्рд░ैрдХ्рдЯрд░ рдпा рд╣ाрде рдХे рдФрдЬाрд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ें।

рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг (Storage):

  • рдХंрджों рдХो рдаंрдбी рдФрд░ рд╕ूрдЦी рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ рд░рдЦें।

рдЖрд░्рдеिрдХрддा рдФрд░ рд╡िрдкрдгрди

рдЖрд░्рдеिрдХрддा (Economics):

  • рд▓ाрдЧрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдмीрдЬ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा, рд╕िंрдЪाрдИ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рд╢्рд░рдо рджрд░ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддी рд╣ै।
  • рдФрд╕рддрди рдЙрдд्рдкाрджрди рдХ्рд╖рдорддा 250–350 рдХ्рд╡िंрдЯрд▓ рдк्рд░рддि рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░ рддрдХ рджेрдЦी рдЧрдИ рд╣ै।

рд╡िрдкрдгрди (Marketing):

  • рдлрд╕рд▓ рдХрдЯाрдИ рдХे рдмाрдж, рд╕्рдеाрдиीрдп рдмाрдЬाрд░, рдоंрдбी, рдпा рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрдХ рд╕ंрдШों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрд▓ू рдХी рдмिрдХ्рд░ी рдХрд░ें।
  • рдмेрд╣рддрд░ рдоूрд▓्рдп рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП, рдЖрд▓ू рдХो рдаंрдбी рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд рдХрд░ рдлрд╕рд▓ рдХा рд╡िрдкрдгрди рдХрд░ें рдЬрдм рдмाрдЬाрд░ рдоें рдоांрдЧ рдЕрдзिрдХ рд╣ो।
  • рдСрдирд▓ाрдЗрди рдк्рд▓ेрдЯрдлाрд░्рдо рдЬैрд╕े eNAM рдХा рднी рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЬो рдХिрд╕ाрдиों рдХो рд╕ीрдзे рдмाрдЬाрд░ рд╕े рдЬोрдб़рддा рд╣ै।

⚠️ рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдоें 7 рдЖрдо рдЧрд▓рддिрдпाँ

  • рдЬрд▓рднрд░ाрд╡
  • рджेрд░ी рд╕े рдоिрдЯ्рдЯी рдЪрдв़ाрдиा
  • рдЕрдзिрдХ рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди
  • рдмीрдЬ рдЙрдкрдЪाрд░ рди рдХрд░рдиा
  • рдЕрдиिрдпрдоिрдд рд╕िंрдЪाрдИ
  • рд░ोрдЧ рдкрд╣рдЪाрди рдоें рджेрд░ी
  • рдЦुрджाрдИ рдоें рджेрд░ी

ЁЯСЙ рдоेрд░े рдЕрдиुрднрд╡ рдоें, рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдоें рд╕рдмрд╕े рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдЪрд░рдг 20–30 рджिрди рдХा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдордп рдХी рдЧрдИ рд╕рд╣ी рджेрдЦрднाрд▓ рдкूрд░ी рдлрд╕рд▓ рдХा рднрд╡िрд╖्рдп рддрдп рдХрд░рддी рд╣ै।

FAQs

Q. рдХ्рдпा рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै ?
  рдЬी рдмिрд▓्рдХुрд▓। рд╕िрд░्рдл рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдЖрдкрдХो рдмीрдЬ рдЪुрдирдиा рдкрдб़ेрдЧा।

Q. рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рдХैрд╕ी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдЪाрд╣िрдП?
рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рд╢ीрддोрд╖्рдг рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдЪрд╣िрдП। рджिрди рдХा рддाрдкрдоाрди рдХрд░ीрдм 25°c рд░ाрдд рдХा рддाрдкрдоाрди рдХрд░ीрдм 18°c рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

Q. рдХिрд╕ाрди рдХो рдЖрд▓ू рдХा рдмीрдЬ рдХैрд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдЧा?
рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдЬैрд╕े рд╕ीрдкीрдЖрд░рдЖрдИ рдФрд░ рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рдХंрдкрдиिрдпां рдЬैрд╕े рдкेрдк्рд╕ी, рдоेрд░िрдиो рдЖрджि рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рд╕े рдХिрд╕ाрди рдЖрд▓ू рдХा рдмीрдЬ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдХुрдЫ рдмрдб़े рдХिрд╕ाрди рднी рдЖрд▓ू рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬो рдмीрдЬ рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

Q. рдЖрд▓ू рдХिрддрдиे рджिрди рдХी рдлрд╕рд▓ рд╣ै?
рдЖрд▓ू рдХрд░ीрдм 100 рд╕े 120 рджिрди рдХी рдлрд╕рд▓ рд╣ै। 100 рджिрди рдкрд░ рдЖрд▓ рдХाрдЯें рдФрд░ рдПрдХ рд╣рдл्рддे рдмाрдж рдЦुрджाрдИ рдХрд░ें।

Q. рдХ्рдпा рдЖрд▓ू рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рдмेрд╣рддрд░ рд╣ोрддा рд╣ै?
рдЕрдЧрд░ рд╕рд╣ी рд╕िंрдЪाрдИ, рдмेрд╣рддрд░ рдк्рд░рдмंрдзрди рдФрд░ рдаीрдХ рдаाрдХ рдмाрдЬाрд░ рд╣ो рддो рдЖрд▓ू рдХी рдлрд╕рд▓ рдЕрдЪ्рдЫा рдоुрдиाрдлा рджेрддी рд╣ै।

рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдХी рдЕрдзिрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рд▓िрдП ICAR/ Agri Ministry рджेрдЦें।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ 

рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдоें рд╕рдлрд▓рддा рдХिрд╕्рдо рд╕े рдирд╣ीं, рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕े рддрдп рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕рд╣ी рд╕рдордп рдкрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдЪрдв़ाрдиा, рд╕ंрддुрд▓िрдд рдкोрд╖рдг, рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рд╕िंрдЪाрдИ рдФрд░ рдиिрдпрдоिрдд рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг — рдпрд╣ी рдЙрдЪ्рдЪ рдЙрдд्рдкाрджрди рдХी рдХुंрдЬी рд╣ैं।

рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े 20–40 рджिрди рдХा рдЪрд░рдг рд╕рдмрд╕े рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдордп рдХी рдЧрдИ рд╕ाрд╡рдзाрдиी рд╣ी рдХंрдж рдХा рдЖрдХाрд░, рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдФрд░ рдХुрд▓ рдЙрдкрдЬ рддрдп рдХрд░рддी рд╣ै।

рдпрджि рдХिрд╕ाрди рдЪрд░рдгрдмрдж्рдз рдФрд░ рд╕ंрддुрд▓िрдд рджेрдЦрднाрд▓ рдЕрдкрдиाрдПँ, рддो рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рд╕्рдеिрд░ рдФрд░ рд▓ाрднрдХाрд░ी рдЖрдп рдХा рдордЬрдмूрдд рд╕ाрдзрди рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ै।

рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЦेрддी-рдмाрдб़ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдкрдв़ें –

ЁЯСЙ рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдоें 20-25 рджिрди рдмाрдж рдХ्рдпा рдХрд░ें: рджेрдЦрднाрд▓ рдФрд░ рд╕рд╣ी рдкोрд╖рдг

ЁЯСЙ рд╕्рдоाрд░्рдЯ рд╕िंрдЪाрдИ рддрдХрдиीрдХ: рдЬрд▓ рдмрдЪрдд рд╕े рдмрдб़े рдЙрдд्рдкाрджрди рдкूрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी

ЁЯСЙ рд╢ीрддрдХाрд▓ीрди рд╕рдм्рдЬिрдпां: рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдоुрдиाрдлे рд╡ाрд▓ी рд╕рдм्рдЬी рдлрд╕рд▓ें


рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдкрд░ рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рдХो рдкрдв़рдиे рдХे рдмाрдж, рдХृрдкрдпा рдЕрдкрдиी рд░ाрдп рдФрд░ рд╕ुрдЭाрд╡ рдЬрд░ूрд░ рдХрдоेंрдЯ рдХрд░ें। рдЖрдкрдХे рдлीрдбрдмैрдХ рд╕े рд╣рдоें рдЗрд╕े рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓ेрдЧी।

рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ