рд╢ीрддрдХाрд▓ीрди рд╕рдм्рдЬ़िрдпाँ: рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░–рдирд╡ंрдмрд░ рдоें рдЙрдЧाрдПँ рдФрд░ рддेрдЬ़ рдХрдоाрдПँ
рд╢ीрддрдХाрд▓ीрди рд╕рдм्рдЬ़िрдпाँ: рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░–рдирд╡ंрдмрд░ рдоें рдХौрди рд╕ी рд╕рдм्рдЬी рдЙрдЧाрдПँ рдФрд░ рдбेрдв़ рдорд╣ीрдиे рдоें рд▓ाрдЦों рдХрдоाрдПँ?
рдЖрдЬ рдЦेрддीрдмाрдб़ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдкрд░ рдЬाрдиेंрдЧे рдХि рдХैрд╕े рд╕рд░्рджिрдпों рдоें рдкाрд▓рдХ, рдоूрд▓ी, рдордЯрд░, рдЧाрдЬрд░, рдЪुрдХंрджрд░, рд╕рд░рд╕ों, рдмंрджрдЧोрднी, рдм्рд░ोрдХрд▓ी, рд╢рд▓рдЬрдо, рд╣рд░ा рдзрдиिрдпा рдЬैрд╕ी рд╕рдм्рдЬ़िрдпां –
рдХрдо рд▓ाрдЧрдд рдоें рддेрдЬ рдШाрдЯा рднрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдлрд╕рд▓ рдмрди рдЧрдИ рд╣ैं।
рдоौрд╕рдо рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмीрдЬ, рдЦेрдд рддैрдпाрд░ी, рдЬैрд╡िрдХ рдЦाрдж, рдХीрдЯ рдоुрдХ्рдд рдк्рд░рдмंрдзрди рдФрд░ рд╕ीрдзी рдоंрдбी рдмिрдХ्рд░ी рд╕े рд╣рд░ рдХिрд╕ाрди 45–60 рджिрди рдпाрдиी рдбेрдв़ рдорд╣ीрдиे рдоें рдЖрдорджрдиी рддेрдЬी рд╕े рдмрдв़ा рд╕рдХрддा рд╣ै।
1. рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░–рдирд╡ंрдмрд░ рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдбिрдоांрдб рд╡ाрд▓ी рд╕рдм्рдЬ़िрдпाँ
- рдкाрд▓рдХ, рд╣рд░ा рдзрдиिрдпा, рдоूрд▓ी, рдЧाрдЬрд░, рдордЯрд░, рдЪुрдХंрджрд░, рдмाрдеुрдЖ, рдоेрдеी।
- рдмंрджрдЧोрднी, рдм्рд░ोрдХрд▓ी, рдлूрд▓ рдЧोрднी, рд╢рд▓рдЬрдо, рд╕рд░рд╕ों рд╕ाрдЧ।
- рд╕рд░्рджी рдоें рдмुрдЖрдИ рдХे рд▓िрдП PH 6–7.5, рджोрдордЯ–рдмрд▓ुрдИ рджोрдордЯ рдоिрдЯ्рдЯी рд╕рд╣ी рд░рд╣рддी рд╣ै।
2. рдмीрдЬ рдЪрдпрди, рдЬैрд╡िрдХ рдЙрдкрдЪाрд░ рдФрд░ рдЦेрдд рдХी рддैрдпाрд░ी
- ICAR/KVK рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдмीрдЬ – рд╕्рдеाрдиीрдп рдХेंрдж्рд░ рдпा farmer.gov.in
- рдмुрд╡ाрдИ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдмीрдЬ рдХो рдЬैрд╡िрдХ рдЯ्рд░ाрдЗрдХोрдбрд░्рдоा, рдмाрд╡िрд╕्рдЯिрди рдпा рдиीрдордЦрд▓ी рд╕े рдЯ्рд░ीрдЯ рдХрд░ें।
- рдЦेрдд рдоें рд╡рд░्рдоी рдХрдо्рдкोрд╕्рдЯ, рд░ाрдЦ, FYM рдЦाрдж рдбाрд▓ें рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी soilhealth.dac.gov.in рд╕े рдЬांрдЪें।
3. рдмुрд╡ाрдИ, spacing рдФрд░ рд╕िंрдЪाрдИ
- рдкाрд▓рдХ/рдзрдиिрдпा: 20–25cm рд▓ाрдЗрди, рдоूрд▓ी/рдЧाрдЬрд░/рдЪुрдХंрджрд░: 30x10cm row–plant
- рдЧोрднी/рдмंрджрдЧोрднी nursery 20-25 рджिрди, рдлिрд░ 35-40cm рджूрд░ी рдкрд░ рд░ोрдкें।
- рдкрд╣рд▓ी рд╕िंрдЪाрдИ рдкрд▓ेрд╡ा, рдлिрд░ рд╣рд░ 7-10 рджिрди, рдб्рд░िрдк/рдлрд╡्рд╡ाрд░ा рд╕рдмрд╕े рдмрдв़िрдпा।
4. рдЬैрд╡िрдХ рдкोрд╖рдХ рдФрд░ рдХीрдЯ рдоुрдХ्рдд рдк्рд░рдмंрдзрди
- рдЧोрдмрд░ рдЦाрдж, рд╡рд░्рдоी рдХрдо्рдкोрд╕्рдЯ, рд░ाрдЦ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп।
- рдиीрдо рдШोрд▓/рдЯ्рд░ैрдк, рд╣ाрде рд╕े рдХीрдЯ рдЪुрдирдиा, рдЬैрд╡ рдХीрдЯрдиाрд╢рдХ (рдиीрдо рддेрд▓, рдРрдЬ़ाрдбिрд░ैрдХ्рдЯिрди)
- рд╕рдлेрдж рдордХ्рдЦी, рдкрдд्рддी рд▓рдкेрдЯрди, рдордЯрд░ рд▓ाрд╣ी – рдпрд▓ो рд╕्рдЯ्рд░िрдХी рдЯ्рд░ैрдк рд▓рдЧाрдПं।
5. рдоंрдбी рдмिрдХ्рд░ी рдФрд░ рддрдд्рдХाрд▓ рдЖрдорджрдиी рдХे рддрд░ीрдХे
- рдкाрд▓рдХ, рдоूрд▓ी, рдзрдиिрдпा – 30-35 рджिрди рдоें рдлрд╕рд▓ рддैрдпाрд░।
- рдЧाрдЬрд░, рдЪुрдХंрджрд░, рдордЯрд░ – 45-50 рджिрди рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рдЖрдорджрдиी।
- рд╕ीрдзी рдоंрдбी, рдЧ्рд░ुрдк рд╕ेрд▓, рд╣ाрдЯ рд╡ рд▓ोрдХрд▓ рдеोрдХ рдмाрдЬाрд░ рдоें sell рдХрд░ें।
- рд╕рдк्рддाрд╣, рдорд╣ीрдиे/рдлрд╕рд▓ рдХे рддाреЫा рднाрд╡ рджेрдЦें: eNAM
6. рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕рд╣ाрдпрддा, рдпोрдЬрдиा рдФрд░ Free рд╕рд▓ाрд╣
- рдмीрдЬ рдоिрдиीрдХिрдЯ, рдкॉрд▓ीрд╣ाрдЙрд╕, рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ – рд╕рдм्рд╕िрдбी рд╣ेрддु рд░ाрдЬ्рдп/рдЬिрд▓ा рдХृрд╖ि рд╡िрднाрдЧ рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХрд░ें।
- рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рдХिрд╕ाрди рд╣ेрд▓्рдкрд▓ाрдЗрди: 1800-180-1551 (рдХृрд╖ि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдЯोрд▓ рдл्рд░ी)।
- рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоंрдбी/рдоाрд░्рдХेрдЯ рдЧाрдЗрдб: farmer.gov.in
7. рд╕рдХ्рд╕ेрд╕ рд╕्рдЯोрд░ी – рд╕рдлрд▓ рдХिрд╕ाрди
рд╕рдХ्рд╕ेрд╕ 1: рд╣рд░िрдпाрдгा рдХे рд╕ोрдиीрдкрдд рдХे рдХिрд╕ाрди рд╕ुрдиीрд▓ рдпाрджрд╡ рдиे рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рдоें рдкाрд▓рдХ, рдоूрд▓ी рд╡ рд╣рд░े рдзрдиिрдпा рдХी рдЦेрддी рдЦुрдж рдирд░्рд╕рд░ी рдмрдиाрдХрд░ рдЧ्рд░ुрдк рдоें рд╢ुрд░ू рдХी।
рдмीрдЬ рдЯ्рд░ीрдЯрдоेंрдЯ, рдЬैрд╡िрдХ рдЦाрдж рдФрд░ рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ рд╕े рд▓ाрдЧрдд рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд░рд╣ी।
рдкрд╣рд▓ी рдлрд╕рд▓ 35 рджिрди рдоें рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЧрдИ, рд╣ाрдЯ–рдоंрдбी рдоें рд╕ीрдзा рдмेрдЪी рдФрд░ рд╣рд░ рд╣рдл्рддे 8,000 рд╕े 10,000 рд░ुрдкрдпे рдХी рдЖрдорджрдиी рд▓ी।
рд╕рдХ्рд╕ेрд╕ 2: рдкूрд░्рд╡ी рдпूрдкी рдХे рдХिрд╕ाрди рд░ाрдордХेрд╡рд▓ рдиे рдмंрджрдЧोрднी, рдордЯрд░, рдЧाрдЬрд░ combinational intercrop рдЕрдкрдиाрдИ।
рдмीрдЪ–рдмीрдЪ рдоें рдоूрд▓ी, рдкाрд▓рдХ рддेрдЬ़ рдЙрдд्рдкाрджрди рдХे рд▓िрдП рд▓рдЧाрдИ।
рдоंрдбी рдХे рд╕ाрде–рд╕ाрде рд▓ोрдХрд▓ рд╕्рдХूрд▓ рдЖрд░्рдбрд░ рд╕े рднी рдлрд╕рд▓ рдмिрдХी рдФрд░ 50-60 рджिрди рдоें рдХुрд▓ рдПрдХ рд╕ीрдЬрди рдоें рд╣ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो 60,000 рд░ुрдкрдпे рддрдХ рд▓ाрдн рд╣ुрдЖ।
8. рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкूрдЫे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рд╡ाрд▓ (FAQ)
- рдЦेрдд рдХी рд╕рдмрд╕े рд╕рд╣ी рдоिрдЯ्рдЯी/PH рдХैрд╕ी рд╣ो? – рджोрдордЯ, PH 6-7.2 рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा
- рдб्рд░िрдк / рдлрд╡्рд╡ाрд░ा рдкрд░ рд╕рдм्рд╕िрдбी рдХैрд╕े рд▓ें? – рдЬिрд▓ा рдХृрд╖ि рд╡िрднाрдЧ, рдХिрд╕ाрди рд╣ेрд▓्рдкрд▓ाрдЗрди 1800-180-1551 рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХрд░ें।
- рдоंрдбी рд▓िंрдХ рдФрд░ рддाреЫा рднाрд╡ рдСрдирд▓ाрдЗрди рдХрд╣ां рджेрдЦें? – eNAM
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╕рд░्рджी рдоें рдмुрдЖрдИ рдХे рдпे 45–60 рджिрди рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП “рдХрдо рд▓ाрдЧрдд, рдЬ्рдпाрджा рдЖрдорджрдиी” рдХा рд╕ुрдирд╣рд░ा рдоौрдХा рджेрддे рд╣ैं।
рдЕрдм рдХिрд╕ाрди nursery, рд╕्рд╡рд╕्рде рдмीрдЬ, рдЬैрд╡िрдХ рдЦाрдж рдФрд░ рд╕ीрдзी рдоंрдбी рд╕ेрд▓ рд╕े рд╕ीрдЬрдирд▓ рд╕рдм्рдЬी рдЦेрддी рдоें рдЧ्рд░ोрде рдкाрдПं।
рдЖрд╢ंрдХा/рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ो рддो рдХृрд╖ि рд╣ेрд▓्рдкрд▓ाрдЗрди 1800-180-1551 рдпा farmer.gov.in рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХрд░ें,
рд╕рд╡ाрд▓, рд╕ुрдЭाрд╡ рдФрд░ рдлोрдЯो рд╢ेрдпрд░ рдЬрд░ूрд░ рдХрд░ें –
jankarikhetibadi@gmail.com
рдЖрдк рд╣рдоें рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рднी рдоैрд╕ेрдЬ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рдпрджि рдХिрд╕ाрди рднाрдЗрдпों рдХो рдпрд╣ рдЦेрддीрдмाрдб़ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЙрдкрдпोрдЧी рд▓рдЧे, рддो рдЕрдкрдиे рдХिрд╕ाрди рджोрд╕्рддों рдХो рд╢ेрдпрд░ рдЬрд░ूрд░ рдХрд░ें। рдзрди्рдпрд╡ाрдж ЁЯЩПЁЯП╗