рдЬ्рд╡ाрд░ рдХी рдЦेрддी рдХैрд╕े рдХрд░ें 2026: рдмुрд╡ाрдИ рд╕े рдХрдЯाрдИ рддрдХ рдкूрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी

рдЪрд┐рддреНрд░
 рдЬ्рд╡ाрд░ рдХी рдЦेрддी рдХैрд╕े рдХрд░ें: рдмुрд╡ाрдИ рд╕े рдХрдЯाрдИ рддрдХ рдкूрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी  рдЬ्рд╡ाрд░ рдХी рдЦेрддी рднाрд░рдд рдХे рдХрдИ рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдпрд╣ рдПрдХ рднрд░ोрд╕ेрдоंрдж рдлрд╕рд▓ рдкाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдХрдо рдкाрдиी рдоें рддैрдпाрд░ рд╣ोрдиे рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдпрд╣рдлрд╕рд▓ рдЕрдиाрдЬ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдкрд╢ु рдЪाрд░े рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै। рдмрджрд▓рддे рдоौрд╕рдо рдФрд░ рдмрдв़рддीрд▓рдЧрдд рдХे рджौрд░ рдоें рдЬ्рд╡ाрд░ рдХी рддिрдеि рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП рдХрдо рдЬोрдЦिрдо рдФрд░ рд╕्рдеिрд░ рдЖрдп рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рд╡िрдХрд▓्рдк рдмрди рд░рд╣ी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рдЬ्рд╡ाрд░ рдХी рдЦेрддी рд╕рд╣ी рддрд░ीрдХे рд╕े рдХрд░рддे рд╣ैं, рддो рдХрдо рд▓ाрдЧрдд рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рдкैрджाрд╡ाрд░ рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рдоुрдиाрдлा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЦेрддी-рдмाрдб़ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдоें рд╣рдо рдЬ्рд╡ाрд░ рдХी рдЦेрддी рд╕े рдЬुрдбी рдкूрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЖрд╕ाрди рднाрд╖ा рдоें рдмрддाрдПंрдЧे। ЁЯСЙ рдХрдо рдкाрдиी рдоें рдЙрдЧрдиे рд╡ाрд▓ी рдлрд╕рд▓ों рдХी рдкूрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЬ्рд╡ाрд░ рдХी рдЦेрддी рдХ्рдпों рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ै? рдХрдо рдкाрдиी рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рдлрд╕рд▓  рд╕ूрдЦा рднी рд╕рд╣рди рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा  рдЕрдиाрдЬ рдФрд░ рдЪाрд░े рджोрдиों рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд  рдмाрдЬाрд░ рдоें рд╕्рдеिрд░ рдоांрдЧ  рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХ рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рд▓ाрднрджाрдпрдХ  рдЗрди्рд╣ीं рдХाрд░рдгों рд╕े рдЬ्рд╡ाрд░ рдХी рдЦेрддी рдЫोрдЯे рдФрд░ рдордз्рдпрдо рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдлाрдпрджेрдоंрдж рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдЬ्рд╡ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी  рдЬ्рд╡ाрд░ рдХी рдЦेрддी рдЧрд░्рдо рдФрд░ рд╢ुрд╖्рдХ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рд╣ोрддी рд╣...

ЁЯМ┐ рд╢ीрддрдХाрд▓ीрди рд╕рдм्рдЬ़िрдпाँ 2025: рдкाрд▓рдХ, рдоूрд▓ी, рдордЯрд░, рдЧाрдЬрд░, рдЧोрднी рд╕े рдХрдо рд▓ाрдЧрдд рдоें рдмंрдкрд░ рдХрдоाрдИ

рд╢ीрддрдХाрд▓ीрди рд╕рдм्рдЬ़िрдпाँ: рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░–рдирд╡ंрдмрд░ рдоें рдЙрдЧाрдПँ рдФрд░ рддेрдЬ़ рдХрдоाрдПँ

рд╢ीрддрдХाрд▓ीрди рд╕рдм्рдЬ़िрдпाँ: рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░–рдирд╡ंрдмрд░ рдоें рдХौрди рд╕ी рд╕рдм्рдЬी рдЙрдЧाрдПँ рдФрд░ рдбेрдв़ рдорд╣ीрдиे рдоें рд▓ाрдЦों рдХрдоाрдПँ?

рд╢ीрддрдХाрд▓ीрди рд╕рдм्рдЬिрдпां 50 рджिрди рдоें рд▓ाрдЦों рдХрдоाрдПं


рдЖрдЬ рдЦेрддीрдмाрдб़ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдкрд░ рдЬाрдиेंрдЧे рдХि рдХैрд╕े рд╕рд░्рджिрдпों рдоें рдкाрд▓рдХ, рдоूрд▓ी, рдордЯрд░, рдЧाрдЬрд░, рдЪुрдХंрджрд░, рд╕рд░рд╕ों, рдмंрджрдЧोрднी, рдм्рд░ोрдХрд▓ी, рд╢рд▓рдЬрдо, рд╣рд░ा рдзрдиिрдпा рдЬैрд╕ी рд╕рдм्рдЬ़िрдпां – рдХрдо рд▓ाрдЧрдд рдоें рддेрдЬ рдШाрдЯा рднрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдлрд╕рд▓ рдмрди рдЧрдИ рд╣ैं। рдоौрд╕рдо рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмीрдЬ, рдЦेрдд рддैрдпाрд░ी, рдЬैрд╡िрдХ рдЦाрдж, рдХीрдЯ рдоुрдХ्рдд рдк्рд░рдмंрдзрди рдФрд░ рд╕ीрдзी рдоंрдбी рдмिрдХ्рд░ी рд╕े рд╣рд░ рдХिрд╕ाрди 45–60 рджिрди рдпाрдиी рдбेрдв़ рдорд╣ीрдиे рдоें рдЖрдорджрдиी рддेрдЬी рд╕े рдмрдв़ा рд╕рдХрддा рд╣ै।

1. рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░–рдирд╡ंрдмрд░ рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдбिрдоांрдб рд╡ाрд▓ी рд╕рдм्рдЬ़िрдпाँ

  • рдкाрд▓рдХ, рд╣рд░ा рдзрдиिрдпा, рдоूрд▓ी, рдЧाрдЬрд░, рдордЯрд░, рдЪुрдХंрджрд░, рдмाрдеुрдЖ, рдоेрдеी।
  • рдмंрджрдЧोрднी, рдм्рд░ोрдХрд▓ी, рдлूрд▓ рдЧोрднी, рд╢рд▓рдЬрдо, рд╕рд░рд╕ों рд╕ाрдЧ।
  • рд╕рд░्рджी рдоें рдмुрдЖрдИ рдХे рд▓िрдП PH 6–7.5, рджोрдордЯ–рдмрд▓ुрдИ рджोрдордЯ рдоिрдЯ्рдЯी рд╕рд╣ी рд░рд╣рддी рд╣ै।

2. рдмीрдЬ рдЪрдпрди, рдЬैрд╡िрдХ рдЙрдкрдЪाрд░ рдФрд░ рдЦेрдд рдХी рддैрдпाрд░ी

  • ICAR/KVK рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдмीрдЬ – рд╕्рдеाрдиीрдп рдХेंрдж्рд░ рдпा farmer.gov.in
  • рдмुрд╡ाрдИ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдмीрдЬ рдХो рдЬैрд╡िрдХ рдЯ्рд░ाрдЗрдХोрдбрд░्рдоा, рдмाрд╡िрд╕्рдЯिрди рдпा рдиीрдордЦрд▓ी рд╕े рдЯ्рд░ीрдЯ рдХрд░ें।
  • рдЦेрдд рдоें рд╡рд░्рдоी рдХрдо्рдкोрд╕्рдЯ, рд░ाрдЦ, FYM рдЦाрдж рдбाрд▓ें рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी soilhealth.dac.gov.in рд╕े рдЬांрдЪें।

3. рдмुрд╡ाрдИ, spacing рдФрд░ рд╕िंрдЪाрдИ

  • рдкाрд▓рдХ/рдзрдиिрдпा: 20–25cm рд▓ाрдЗрди, рдоूрд▓ी/рдЧाрдЬрд░/рдЪुрдХंрджрд░: 30x10cm row–plant
  • рдЧोрднी/рдмंрджрдЧोрднी nursery 20-25 рджिрди, рдлिрд░ 35-40cm рджूрд░ी рдкрд░ рд░ोрдкें।
  • рдкрд╣рд▓ी рд╕िंрдЪाрдИ рдкрд▓ेрд╡ा, рдлिрд░ рд╣рд░ 7-10 рджिрди, рдб्рд░िрдк/рдлрд╡्рд╡ाрд░ा рд╕рдмрд╕े рдмрдв़िрдпा।

4. рдЬैрд╡िрдХ рдкोрд╖рдХ рдФрд░ рдХीрдЯ рдоुрдХ्рдд рдк्рд░рдмंрдзрди 

рдЬैрд╡िрдХ рдкोрд╖рдХ рдФрд░ рдХीрдЯ рдк्рд░рдмंрдзрди


  • рдЧोрдмрд░ рдЦाрдж, рд╡рд░्рдоी рдХрдо्рдкोрд╕्рдЯ, рд░ाрдЦ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп।
  • рдиीрдо рдШोрд▓/рдЯ्рд░ैрдк, рд╣ाрде рд╕े рдХीрдЯ рдЪुрдирдиा, рдЬैрд╡ рдХीрдЯрдиाрд╢рдХ (рдиीрдо рддेрд▓, рдРрдЬ़ाрдбिрд░ैрдХ्рдЯिрди)
  • рд╕рдлेрдж рдордХ्рдЦी, рдкрдд्рддी рд▓рдкेрдЯрди, рдордЯрд░ рд▓ाрд╣ी – рдпрд▓ो рд╕्рдЯ्рд░िрдХी рдЯ्рд░ैрдк рд▓рдЧाрдПं।

5. рдоंрдбी рдмिрдХ्рд░ी рдФрд░ рддрдд्рдХाрд▓ рдЖрдорджрдиी рдХे рддрд░ीрдХे

  • рдкाрд▓рдХ, рдоूрд▓ी, рдзрдиिрдпा – 30-35 рджिрди рдоें рдлрд╕рд▓ рддैрдпाрд░।
  • рдЧाрдЬрд░, рдЪुрдХंрджрд░, рдордЯрд░ – 45-50 рджिрди рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рдЖрдорджрдиी।
  • рд╕ीрдзी рдоंрдбी, рдЧ्рд░ुрдк рд╕ेрд▓, рд╣ाрдЯ рд╡ рд▓ोрдХрд▓ рдеोрдХ рдмाрдЬाрд░ рдоें sell рдХрд░ें।
  • рд╕рдк्рддाрд╣, рдорд╣ीрдиे/рдлрд╕рд▓ рдХे рддाреЫा рднाрд╡ рджेрдЦें: eNAM

6. рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕рд╣ाрдпрддा, рдпोрдЬрдиा рдФрд░ Free рд╕рд▓ाрд╣

  • рдмीрдЬ рдоिрдиीрдХिрдЯ, рдкॉрд▓ीрд╣ाрдЙрд╕, рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ – рд╕рдм्рд╕िрдбी рд╣ेрддु рд░ाрдЬ्рдп/рдЬिрд▓ा рдХृрд╖ि рд╡िрднाрдЧ рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХрд░ें।
  • рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рдХिрд╕ाрди рд╣ेрд▓्рдкрд▓ाрдЗрди: 1800-180-1551 (рдХृрд╖ि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдЯोрд▓ рдл्рд░ी)।
  • рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоंрдбी/рдоाрд░्рдХेрдЯ рдЧाрдЗрдб: farmer.gov.in

7. рд╕рдХ्рд╕ेрд╕ рд╕्рдЯोрд░ी – рд╕рдлрд▓ рдХिрд╕ाрди

рдЦेрддी рд╕े рдбेрдв़ рдорд╣ीрдиे рдоें рд▓ाрдЦों рдХैрд╕े рдХрдоाрдПं?


рд╕рдХ्рд╕ेрд╕ 1: рд╣рд░िрдпाрдгा рдХे рд╕ोрдиीрдкрдд рдХे рдХिрд╕ाрди рд╕ुрдиीрд▓ рдпाрджрд╡ рдиे рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рдоें рдкाрд▓рдХ, рдоूрд▓ी рд╡ рд╣рд░े рдзрдиिрдпा рдХी рдЦेрддी рдЦुрдж рдирд░्рд╕рд░ी рдмрдиाрдХрд░ рдЧ्рд░ुрдк рдоें рд╢ुрд░ू рдХी। рдмीрдЬ рдЯ्рд░ीрдЯрдоेंрдЯ, рдЬैрд╡िрдХ рдЦाрдж рдФрд░ рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ рд╕े рд▓ाрдЧрдд рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд░рд╣ी। рдкрд╣рд▓ी рдлрд╕рд▓ 35 рджिрди рдоें рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЧрдИ, рд╣ाрдЯ–рдоंрдбी рдоें рд╕ीрдзा рдмेрдЪी рдФрд░ рд╣рд░ рд╣рдл्рддे 8,000 рд╕े 10,000 рд░ुрдкрдпे рдХी рдЖрдорджрдиी рд▓ी।

рд╕рдХ्рд╕ेрд╕ 2: рдкूрд░्рд╡ी рдпूрдкी рдХे рдХिрд╕ाрди рд░ाрдордХेрд╡рд▓ рдиे рдмंрджрдЧोрднी, рдордЯрд░, рдЧाрдЬрд░ combinational intercrop рдЕрдкрдиाрдИ। рдмीрдЪ–рдмीрдЪ рдоें рдоूрд▓ी, рдкाрд▓рдХ рддेрдЬ़ рдЙрдд्рдкाрджрди рдХे рд▓िрдП рд▓рдЧाрдИ। рдоंрдбी рдХे рд╕ाрде–рд╕ाрде рд▓ोрдХрд▓ рд╕्рдХूрд▓ рдЖрд░्рдбрд░ рд╕े рднी рдлрд╕рд▓ рдмिрдХी рдФрд░ 50-60 рджिрди рдоें рдХुрд▓ рдПрдХ рд╕ीрдЬрди рдоें рд╣ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो 60,000 рд░ुрдкрдпे рддрдХ рд▓ाрдн рд╣ुрдЖ।

8. рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкूрдЫे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рд╡ाрд▓ (FAQ)

  • рдЦेрдд рдХी рд╕рдмрд╕े рд╕рд╣ी рдоिрдЯ्рдЯी/PH рдХैрд╕ी рд╣ो? – рджोрдордЯ, PH 6-7.2 рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा
  • рдб्рд░िрдк / рдлрд╡्рд╡ाрд░ा рдкрд░ рд╕рдм्рд╕िрдбी рдХैрд╕े рд▓ें? – рдЬिрд▓ा рдХृрд╖ि рд╡िрднाрдЧ, рдХिрд╕ाрди рд╣ेрд▓्рдкрд▓ाрдЗрди 1800-180-1551 рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХрд░ें।
  • рдоंрдбी рд▓िंрдХ рдФрд░ рддाреЫा рднाрд╡ рдСрдирд▓ाрдЗрди рдХрд╣ां рджेрдЦें? – eNAM

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

рд╕рд░्рджी рдоें рдмुрдЖрдИ рдХे рдпे 45–60 рджिрди рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП “рдХрдо рд▓ाрдЧрдд, рдЬ्рдпाрджा рдЖрдорджрдиी” рдХा рд╕ुрдирд╣рд░ा рдоौрдХा рджेрддे рд╣ैं। рдЕрдм рдХिрд╕ाрди nursery, рд╕्рд╡рд╕्рде рдмीрдЬ, рдЬैрд╡िрдХ рдЦाрдж рдФрд░ рд╕ीрдзी рдоंрдбी рд╕ेрд▓ рд╕े рд╕ीрдЬрдирд▓ рд╕рдм्рдЬी рдЦेрддी рдоें рдЧ्рд░ोрде рдкाрдПं।

рдЖрд╢ंрдХा/рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ो рддो рдХृрд╖ि рд╣ेрд▓्рдкрд▓ाрдЗрди 1800-180-1551 рдпा farmer.gov.in рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХрд░ें, 

рд╕рд╡ाрд▓, рд╕ुрдЭाрд╡ рдФрд░ рдлोрдЯो рд╢ेрдпрд░ рдЬрд░ूрд░ рдХрд░ें –

jankarikhetibadi@gmail.com

рдЖрдк рд╣рдоें рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рднी рдоैрд╕ेрдЬ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдпрджि рдХिрд╕ाрди рднाрдЗрдпों рдХो рдпрд╣ рдЦेрддीрдмाрдб़ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЙрдкрдпोрдЧी рд▓рдЧे, рддो рдЕрдкрдиे рдХिрд╕ाрди рджोрд╕्рддों рдХो рд╢ेрдпрд░ рдЬрд░ूрд░ рдХрд░ें। рдзрди्рдпрд╡ाрдж ЁЯЩПЁЯП╗ 

рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рд╕े рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдкोрд╕्рдЯ

ЁЯТз рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ 2025 : рдХрдо рдкाрдиी, рдЬ्рдпाрджा рдоुрдиाрдлा

рднाрд░рдд рдоें рдЖрд▓ू рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдХिрд╕्рдоें 2025 | рдХुрдлрд░ी рдЖрд▓ू рдмीрдЬ, рдЙрдд्рдкाрджрди рдФрд░ рд╕рд╣ी рдЪрдпрди рдЧाрдЗрдб

“рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдЕрдиुрдХूрд▓ рдЦेрддी 2026 – рдХрдо рд▓ाрдЧрдд, рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдЙрдд्рдкाрджрди рдФрд░ рдирдИ рддрдХрдиीрдХें”