рдЦेрддी-рдмाрдб़ी рдЬाрдирдХाрд░ी

рдЦेрддी-рдмाрдб़ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд░्рдкिрдд рдПрдХ рдХृрд╖ि рдЬ्рдЮाрди рдоंрдЪ рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдлрд╕рд▓ рдЙрдд्рдкाрджрди, рдХीрдЯ рдПрд╡ं рд░ोрдЧ рдк्рд░рдмंрдзрди, рд╕िंрдЪाрдИ рддрдХрдиीрдХ, рдмीрдЬ рдЪрдпрди рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдЦेрддी рдХे рддрд░ीрдХों рдХी рднрд░ोрд╕ेрдоंрдж рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕рд░рд▓ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдоें рджी рдЬाрддी рд╣ै।

рд╡िрд╢ेрд╖ рдХृрд╖ि рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢िрдХा

ЁЯТз рдХрдо рдкाрдиी рдоें рдЙрдЧрдиे рд╡ाрд▓ी рдлрд╕рд▓ें: рд╕ूрдЦे рдоें рднी рдоुрдиाрдлा (2025 рдХिрд╕ाрди рдЧाрдЗрдб)

рдЪрд┐рддреНрд░
  ЁЯМ▒ рдХрдо рдкाрдиी рдоें рдЙрдЧрдиे рд╡ाрд▓ी рдлрд╕рд▓ें: рд╕ूрдЦे рдоें рднी рдоुрдиाрдлा (2025 рдХिрд╕ाрди рдЧाрдЗрдб) ЁЯМ╛ рдкрд░िрдЪрдп (Introduction) рдЖрдЬ рджेрд╢ рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдкाрдиी рдХी рдХрдоी рдЦेрддी рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдЪुрдиौрддी рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै। рднूрдЬрд▓ рд╕्рддрд░ рдЧिрд░ рд░рд╣ा рд╣ै, рдбीрдЬ़рд▓ рд╡ рдмिрдЬрд▓ी рдорд╣ंрдЧी рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдоाрдирд╕ूрди рдХी рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рд╡рд╣ी рдХिрд╕ाрди рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣ेрдЧा рдЬो рдХрдо рдкाрдиी рдоें рдЕрдзिрдХ рдФрд░ рд╕्рдеिрд░ рдоुрдиाрдлा рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдлрд╕рд▓ें рдЪुрдиे। рдпрд╣ рдЧाрдЗрдб рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдЬрдоीрдиी рдЕрдиुрднрд╡, рдХृрд╖ि рд╡िрднाрдЧ рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ों рдФрд░ 2025 рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рддैрдпाрд░ рдХी рдЧрдИ рд╣ै, рддाрдХि рд╕ूрдЦे рдпा рдХрдо рд╕िंрдЪाрдИ рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рднी рдЦेрддी рд▓ाрднрджाрдпрдХ рдмрди рд╕рдХे।

ЁЯеФ рдЖрдзुрдиिрдХ рдЖрд▓ू рдЦेрддी 2026: рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рдЧुрдЬрд░ाрдд рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдХे рд▓िрдП рд╕्рдоाрд░्рдЯ рддрдХрдиीрдХ рдФрд░ рд╣ाрдИ-рдпीрд▓्рдб рдЧрд░्рд╡िрдд рдЧाрдЗрдб

ЁЯеФ рдЖрдзुрдиिрдХ рдЖрд▓ू рдЦेрддी: рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рдЧुрдЬрд░ाрдд рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдХे рд▓िрдП рдкूрд░ी рдЧाрдЗрдб | рдЦेрддी-рдмाрдб़ी рдЬाрдирдХाрд░ी

рдЖрд▓ू рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рдЦेрддी рдХैрд╕े рдХрд░ें?

рдкрд░िрдЪрдп 

рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдЖрдЬ рд╕िрд░्рдл рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि **рд╕्рдоाрд░्рдЯ рддрдХрдиीрдХ рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдк्рд░рдмंрдзрди** рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рдЙрдд्рдкाрджрди рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдоुрдиाрдлा рджे рд░рд╣ी рд╣ै।  

рдЗрд╕ рдЦेрддीрдмाрдб़ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЧाрдЗрдб рдоें рдЖрдк рдЬाрдиेंрдЧे — рдирдИ рддрдХрдиीрдХ (рдЬैрд╕े рдб्рд░िрдк/рдлрд░्рдЯिрдЧेрд╢рди), рд╕्рдоाрд░्рдЯ рд╕िंрдЪाрдИ, рдЖрдзुрдиिрдХ рдмीрдЬ рдк्рд░рдмंрдзрди, рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░-рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕ुрдЭाрд╡ рдЬो 2026 рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рдмрд╕े рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ैं।

1. рдоिрдЯ्рдЯी рдФрд░ рдЬрд▓рд╡ाрдпु: рд╕рд╣ी рдЦेрдд рдХा рдЪुрдиाрд╡


рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдоिрдЯ्рдЯी рдФрд░ pH



  • рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢: рджोрдордЯ рдпा рд╣рд▓्рдХी рдЧाрдв़ी рдоिрдЯ्рдЯी। рдкाрдиी рдЬрд▓्рджी рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕िंрдЪाрдИ рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦें।
  • рдЧुрдЬрд░ाрдд: рдоिрд╢्рд░िрдд рдоिрдЯ्рдЯी (рджोрдордЯ + рд░ेрддीрд▓ी)। рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ рд╕рдмрд╕े рдЙрдкрдпुрдХ्рдд।
  • рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓: рдЬрд▓ рдиिрдХाрд╕ी рдЕрдЪ्рдЫी, рд▓ेрдХिрди рдЬрд▓рднрд░ाрд╡ рд╕े рдмрдЪाрд╡ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ।

рдЯिрдк्рд╕: рдЖрджрд░्рд╢ pH: 5.5–7.5, рдЖрджрд░्рд╢ рддाрдкрдоाрди: 18–24°C

ЁЯСЙ рднाрд░рдд рдоें рдЖрд▓ू рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдХिрд╕्рдоें рдФрд░ рдмीрдЬ

ЁЯСЙ рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЬांрдЪ рдХैрд╕े рдХрд░ें? рдШрд░ेрд▓ू рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЙрдкाрдп

2. рдЖрд▓ू рдмीрдЬ рдФрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХिрд╕्рдоें


рдЖрд▓ू рдХी рдХौрди-рд╕ी рдХिрд╕्рдо рд╕рдмрд╕े рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै?


рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢

  • рдХुрдлрд░ी рдкुрд╖्рдХрд░: рдЬрд▓्рджी рдкрдХрдиे рд╡ाрд▓ी, рдЯेрдмрд▓ рдЙрдкрдпोрдЧ।
  • рдХुрдлрд░ी рд╕ूрд░्рдпा: рдк्рд░ोрд╕ेрд╕िंрдЧ рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рддрдо।
  • рдХुрдлрд░ी рдиीрд▓рдХंрда: рдаंрдб рдФрд░ рдЬрд▓рднрд░ाрд╡ рд╕рд╣рдирд╢ीрд▓।

рдЧुрдЬрд░ाрдд

  • рд▓ेрдбी рд░ोрд╕ेрдЯा: рдк्рд░ोрд╕ेрд╕िंрдЧ рдХे рд▓िрдП।
  • рдХुрдлрд░ी рдЪिрдкрд╕ोрдиा: рдл्рд░ेंрдЪ рдл्рд░ाрдЗрдЬ/рдЪिрдк्рд╕।
  • рд╕ैंрдЯाрдиा: рдмीрдЬ рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рдмेрд╣рддрд░।

рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓

  • рдХुрдлрд░ी рдЪंрдж्рд░рдоुрдЦी: рддाрдЬी рдЦрдкрдд рдФрд░ рднंрдбाрд░рдг।
  • рдХुрдлрд░ी рдЕрд░ुрдг: рдЬрд▓्рджी рддैрдпाрд░।
  • рдХुрдлрд░ी рд▓ाрд▓िрдоा: рд░ोрдЧ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдЙрдкрдЬ।

рдмीрдЬ рдХी рдоाрдд्рд░ा рдк्рд░рддि рдПрдХрдб़: 8–10 рдХ्рд╡िंрдЯрд▓
рдмीрдЬ рдХा рдЖрдХाрд░: рдордз्рдпрдо (30–40 рдЧ्рд░ाрдо)

3. рдЦेрдд рдХी рддैрдпाрд░ी

  • рдЧрд╣рд░ी рдЬुрддाрдИ: 20–25 рд╕ेрдоी
  • рдЧोрдмрд░/рдХрдо्рдкोрд╕्рдЯ: 15–20 рдЯрди рдк्рд░рддि рдПрдХрдб़
  • рдЦेрдд рдХो рд╕рдорддрд▓ рдФрд░ рдЬрд▓рднрд░ाрд╡ рдоुрдХ्рдд рд░рдЦें
  • рдоिрдЯ्рдЯी рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░ рдЙрд░्рд╡рд░рдХ рдбाрд▓ें

4. рдмुрдмाрдИ рддрдХрдиीрдХ рдФрд░ рд╕рдордп


рдЖрд▓ू рдмुрд╡ाрдИ рдХैрд╕े рдХрд░ें?

  • рдЧрд╣рд░ाрдИ: 7–10 рд╕ेрдоी
  • рдкौрдзे рдХे рдмीрдЪ рджूрд░ी: 20–25 рд╕ेрдоी
  • рдХрддाрд░ों рдХे рдмीрдЪ рджूрд░ी: 60–75 рд╕ेрдоी

рдмुрд╡ाрдИ рдХा рд╕рдордп:

  • рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢: рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░–рдирд╡ंрдмрд░
  • рдЧुрдЬрд░ाрдд: рдирд╡ंрдмрд░–рдЬрдирд╡рд░ी
  • рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓: рдирд╡ंрдмрд░–рджिрд╕ंрдмрд░

рдорд╢ीрди рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ:

  • рдЯ्рд░ैрдХ्рдЯрд░-рдб्рд░िрд╡рди рдкोрдЯैрдЯो рдк्рд▓ांрдЯрд░ рд╕े рд╕рдордп рдФрд░ рд╢्рд░рдо рдмрдЪрддा рд╣ै।

5. рд╕िंрдЪाрдИ рдк्рд░рдмंрдзрди

  • рдкрд╣рд▓ी рд╕िंрдЪाрдИ: рдмुрд╡ाрдИ рдХे рддुрд░ंрдд рдмाрдж
  • рджूрд╕рд░ी рд╕िंрдЪाрдИ: 20–25 рджिрди рдмाрдж
  • рдХुрд▓ рд╕िंрдЪाрдИ: 8–10 рдмाрд░, рдоौрд╕рдо рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдЕрдиुрд╕ाрд░
  • рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ рд╕े 30–40% рдкाрдиी рдмрдЪрддा рд╣ै

ЁЯСЙ рдЯिрдк: рдЕрдзिрдХ рдкाрдиी рд╕े рдХंрдж рдЧрд▓рди рд░ोрдЧ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।

ЁЯСЙ рд╕्рдоाрд░्рдЯ рд╕िंрдЪाрдИ рддрдХрдиीрдХ: рдЬрд▓ рдмрдЪрдд рд╕े рдмрдб़े рдЙрдд्рдкाрджрдХ

6. рдЦाрдж рдФрд░ рдкोрд╖рдг рдк्рд░рдмंрдзрди

рдЖрд▓ू рдХी рдлрд╕рд▓ рдоें рдЦाрдж рддрдеा рдкोрд╖рдг рдк्рд░рдмंрдзрди




рдЙрд░्рд╡рд░рдХ/рдЦाрдж рдоाрдд्рд░ा рд╕рдордп/рдЯिрдк्рд╕
рдЧोрдмрд░/рдХрдо्рдкोрд╕्рдЯ 15–20 рдЯрди рдЦेрдд рдХी рддैрдпाрд░ी
рдпूрд░िрдпा 80–100 рдХिрд▓ो рдмुрд╡ाрдИ + 30–35 рджिрди рдмाрдж
рдбीрдПрдкी 50 рдХिрд▓ो рдмुрд╡ाрдИ
MOP 50 рдХिрд▓ो рдмुрд╡ाрдИ
рдЬिंрдХ рд╕рд▓्рдлेрдЯ 10 рдХिрд▓ो рдмुрд╡ाрдИ + 30 рджिрди рдмाрдж рдЫिрдб़рдХाрд╡
рд╕рд▓्рдлрд░ 15–20 рдХिрд▓ो рдмुрд╡ाрдИ
рдЯिрдк्рд╕: рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдХो рддीрди рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдбाрд▓ें – рдмुрд╡ाрдИ, рдкрдд्рддिрдпाँ рдиिрдХрд▓рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े, рдлूрд▓ рдЖрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े। рдоाрдЗрдХ्рд░ोрди्рдпूрдЯ्рд░िрдПंрдЯ्рд╕ (рдЬिंрдХ, рдмोрд░ेрд▓) рдХी рдЬांрдЪ рдХрд░ рд╕рдордп рдкрд░ рдЫिрдб़рдХाрд╡ рдХрд░ें।

7. рд░ोрдЧ рдФрд░ рдХीрдЯ рдк्рд░рдмंрдзрди

рд░ोрдЧ

  • рдЭुрд▓рд╕ा рд░ोрдЧ (Early & Late Blight) – рдоैрдирдХोрдЬेрдм 1.5–2 рдХिрд▓ो/рдПрдХрдб़
  • рдХंрдж рдЧрд▓рди – рдХाрд░्рдмेрди्рдбाрдЬिрдо 0.1%

рдХीрдЯ

  • рд▓ाрд▓ рдордХोрдб़ा – рдЗрдоिрдбाрдХ्рд▓ोрдк्рд░िрдб 0.3 рд▓ीрдЯрд░/рдПрдХрдб़
  • рдЖрд▓ू рдмрдлрд░ – рдХ्рд▓ोрд░рдкाрдЗрд░ीрдлॉрд╕

рдЫिрдб़рдХाрд╡ рдЕंрддрд░ाрд▓: 15 рджिрди

8. рдЦुрджाрдИ рдФрд░ рднंрдбाрд░рдг

рдЖрд▓ू рдЦुрджाрдИ рдФрд░ рднंрдбाрд░рдг рдХैрд╕े рдХрд░ें?

  • рдЬрдм рдкौрдзे рдХे рдкрдд्рддे рдкीрд▓े рдФрд░ рд╕ूрдЦрдиे рд▓рдЧें, рдЦुрджाрдИ рдХрд░ें (70–90 рджिрди рдоें)
  • рдХрдЯाрдИ рд╕ुрдмрд╣ рдаंрдбी рдФрд░ рд╕ूрдЦी рд╣рд╡ा рдоें рдХрд░ें
  • рдХрдЯाрдИ рдХे рдмाрдж рдЖрд▓ू рдХो рдЫाрдпा рдоें рд╕ुрдЦाрдПं рдФрд░ рдЦрд░ाрдм рдЖрд▓ू рдЕрд▓рдЧ рдХрд░ें
  • рднंрдбाрд░рдг: рддाрдкрдоाрди 4–6°C, рдЖрдж्рд░рддा 85–90%
  • рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рднंрдбाрд░рдг рд╕े 6–7 рдорд╣ीрдиे рддрдХ рдЖрд▓ू рдЯिрдХрддा рд╣ै

9. рдмाрдЬाрд░ рдк्рд░рдмंрдзрди

  • рдЖрд▓ू рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдкрд░ рдз्рдпाрди рджें, рдЦрд░ाрдм рдЖрд▓ू рдЕрд▓рдЧ рдХрд░ें।
  • рдк्рд░ोрд╕ेрд╕िंрдЧ рдЗंрдбрд╕्рдЯ्рд░ी рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдмрдиाрдПं, рдЬो рдЕрдЪ्рдЫे рджाрдо рджेрддी рд╣ै।
  • рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдоंрдбिрдпों рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं (рдЬैрд╕े рд╕рдм्рд╕िрдбी, MSP) рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд░рдЦें।
  • рднंрдбाрд░рдг рдХे рджौрд░ाрди рдоाрд░्рдХेрдЯ рдЯ्рд░ेंрдб рдкрд░ рдирдЬ़рд░ рд░рдЦें।

10. рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкूрдЫे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рд╡ाрд▓ (FAQ)

Q1: рдЖрд▓ू рдХी рдмुрд╡ाрдИ рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рд╕рдордп?
A: рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢: рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░–рдирд╡ंрдмрд░, рдЧुрдЬрд░ाрдд: рдирд╡ंрдмрд░–рдЬрдирд╡рд░ी, рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓: рдирд╡ंрдмрд░–рджिрд╕ंрдмрд░।
Q2: рдЖрджрд░्рд╢ pH рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी?
A: pH 5.5–7.5, рджोрдордЯ рдпा рд╣рд▓्рдХी рдЧाрдв़ी рдоिрдЯ्рдЯी।
Q3: рд░ोрдЧ-рдХीрдЯ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХी рджрд╡ाрдЗрдпां?
A: рдоैрдирдХोрдЬेрдм 1.5–2 рдХिрд▓ो/рдПрдХрдб़, рдХाрд░्рдмेрди्рдбाрдЬिрдо 0.1%, рдЗрдоिрдбाрдХ्рд▓ोрдк्рд░िрдб 0.3 рд▓ीрдЯрд░/рдПрдХрдб़
Q4: рдЖрд▓ू рдХिрддрдиे рд╕рдордп рддрдХ рднंрдбाрд░рдг рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣рддा рд╣ै?
A: рддाрдкрдоाрди 4–6°C рдФрд░ рдЖрдж्рд░рддा 85–90% рдоें 6–7 рдорд╣ीрдиे।

11. рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

рдЦेрддी-рдмाрдб़ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдЖрд▓ू рдХी рд╕рдлрд▓ рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рд╕рд╣ी рдмीрдЬ рдХा рдЪрдпрди, рдоिрдЯ्рдЯी рдФрд░ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмुрд╡ाрдИ, рд╕рдордп рдкрд░ рд╕िंрдЪाрдИ рдФрд░ рдкोрд╖рдг, рд░ोрдЧ-рдХीрдЯ рдиिрдпंрдд्рд░рдг, рд╕рд╣ी рдХрдЯाрдИ рдФрд░ рднंрдбाрд░рдг, рдФрд░ рдмाрдЬाрд░ рдк्рд░рдмंрдзрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ैं। рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рдЧुрдЬрд░ाрдд рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдЧाрдЗрдб рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЖрдзुрдиिрдХ рдХृрд╖ि рддрдХрдиीрдХ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рддैрдпाрд░ рдХी рдЧрдИ рд╣ै, рдЬो рдЕрдзिрдХ рдЙрдкрдЬ рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рдоुрдиाрдлा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░ेрдЧी। рдЕрдкрдиी рдоेрд╣рдирдд рдФрд░ рд╕рд╣ी рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕े рдЖрдк рдЕрдкрдиी рдлрд╕рд▓ рдХी рд╡ैрд▓्рдпू рдмрдв़ा рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рд╕рд╡ाрд▓, рд╕ुрдЭाрд╡ рдпा рдлोрдЯो рд╕ाрдЭा рдЬрд░ूрд░ рдХрд░ें –

jankarikhetibadi@gmail.com

рдпрджि рдпрд╣ рдЦेрддीрдмाрдб़ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХिрд╕ाрди рднाрдЗрдпों рдХो рдЙрдкрдпोрдЧी рд▓рдЧे рддो рдЕрдкрдиे рдХिрд╕ाрди рджोрд╕्рддों рдХो рд╢ेрдпрд░ рдЬрд░ूрд░ рдХрд░ें। 

рдЖрдк рд╣рдоें рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рднी рдоैрд╕ेрдЬ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдзрди्рдпрд╡ाрдж ЁЯЩПЁЯП╗ 




рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ